Tomasz Przerwa
                     Zapomniane pomniki górskie
         Nieznane zakątki powiatu dzierżoniowskiego
         i Ziemi Dzierżoniowskiej
         Zeszyt historyczno-krajoznawczy Nr. 2
         Dzierżoniów 2002  "Edytor"  edytor@edytor-studio.pl

Turysta wędrujący po Górach Sowich napotka wiele miejsc, które zachwycą go
 swoim malowniczym położeniem, czy też wspaniałym krajobrazem.
 Gdzieniegdzie możemy też natrafić na pozostałości pierwotnego
 zagospodarowania turystycznego tych okolic. Wypada przypomnieć, iż powstało
 ono na przełomie XIX i XX w., kiedy to Góry Sowie zaczęły się cieszyć 
zainteresowaniem większej liczby osób. Rozpoczął się wówczas powolny
proces udostępniania gór ludziom szukającym odpoczynku i relaksu. 
Zadanie przygotowania tego terenu na potrzeby turystów wzięły na siebie
 miejscowe Towarzystwa Sowiogórskie  (Eulengebirgsvereine) tworzące Federację
Towarzystw Górskich przy Sowie (Verband der Gebirgsvereine an der Eule),
 które prowadziły swoją działalność nieprzerwanie od 1882 do 1944 r.
 Ich to staraniem powstała gęsta sieć dróg górskich, znakowanych szlaków 
turystyczych, liczne wieże i punkty widokowe, miejsca odpoczynku, 
mostki, schrony, ujęcia źródełek itp.
Stowarzyszenia górskie sfinansowały również wystawienie kilku pomników 
i  tablic pamiątkowych, stanowiących formę podziękowania
 najwybitniejn działaczom górskim. 
Ich zaangażowanie i ofiarność w dziele „otwierania" Gór Sowich na potrzeby
 turystów stanowiły wzór godny do naśladowania dla pozostałych członków
 organizacji górskich. Wydaje się, iż kierowano się przy tym przeczuciem, 
iż najlepszym sposobem upamiętnienia zasłużonych osób jest wystawienie im
 trwałej pamiątki w obrębie gór.
Pierwszy pomnik wzniesiono walimskiemu fabrykantowi, Karlowi Wiesenowi. 
Był on zasłużonym przewodniczącym Towarzystwa Sowiogórskiego z Walimia,
 zaangażowanym w budowę pierwszej, drewnianej wieży na Wielkiej Sowie i inicjatorem
 budowy schroniska „Eulenbaude" pod Wielką Sową, na rzecz którego przekazał zakupiony 
przez siebie grunt. Jego śmierć (19 IV 1897)
wywołała wielkie poruszenie wśród członków federacji, dlatego niemal natychmiast
miast podjęto decyzję o ufundowaniu mu kamiennego obelisku w pobliżu 
wspomnianego schroniska. Został on wystawiony w 1898 r.
 Obok ustawiono ławeczki, tak by turyści mogli się tam zatrzymać i rozkoszować 
się z tego miejsca wspaniałym krajobrazem. Pomnik Karla Wiesena przetrwał do
 naszych czasów i mimo widocznych uszkodzeń nadal przypomina ofiarność 
jednego z pierwszych miłośników Gór Sowich.
Przeszło 10 lat później (1909 r.) dzierżoniowskie Towarzystwo Sowiogórskie odsłoniło 
dwa kamienie pamiątkowe poświęcone swoim zmarłym wcześniej przewodniczącym: 
Richardowi Tammowi i Kurtowi Winklerowi.
 Oba powstały z tego samego, przepołowionego głazu narzutowego: czerwonego 
granitu skandynawskiego pochodzącego ze Wzgórz Kiełczyńskich.
 Pierwszy został odsłonięty 19 IX 1909 r. koto Kamionek, w miejscu nagłej śmierci Tamma,
 który dostał zawału serca podczas samotnej wędrówki górskiej.
 Drugie święto miało miejsce 10 X 1909 r. na Wzgórzach Kiełczyńskich,
 które Winkler starał się spopularyzować. Przyczynił się on ponadto do powstała 
drewnianej wieży na Wielkiej Sowie. Ważniejsze było jednak jego ogromne
 zaangażowanie w proces zakładania kolejnych stowarzyszeń górskich w 
Sudetach Środkowych. Richard Tamm zasłynął zaś przede wszystkim jako 
inicjator budowy Wieży Bismarcka na Wielkiej Sowie.
Upamiętnieni zostali również trzej działacze bielawskiego Towarzystwa Sowiogórskiego.
 Pierwszym był kamień pamiątkowy Karla Jaschke, współzałożyciela tego stowarzyszenia, 
autora pierwszych sowiogórskich publikacji turystycznych.
 Odsłonięcie pomnika odbyło się 25 IX 1900 r., a sam kamień umieszczono na 
południowo-zachodnim stoku Parkowej Góry koło Bielawy.
 Drugi kamień pamiątkowy ufundowano Paulowi Felsmannowi, 
długoletniemu przewodniczącemu tego związku. Uroczystość miała miejsce 21 V 1921 r., 
na niewielkim wzgórzu koło Parkowej Góry. Niecały miesiąc później (18 VI 1921)
podobne święto odbyło się przy Niedżwiedziej Skale na stoku Wielkiej Sowy.
 Odsłonięto tam odlaną z brązu tablicę pamiątkową poświęconą Hermannowi Henklowi, 
aktywnemu popularyzatorowi Gór Sowich, sekretarzowi bielawskiego towarzystwa.
 Był on autorem popularnych map turystycznych, opracował przy tym jednolity 
system turystycznych szlaków sowiogórskich. Przyczynił się także do rozwoju sportów
 zimowych, które propagował poprzez organizację zawodów sportowych,
 powołanie związku narciarskiego i wytyczanie zimowych tras narciarskich w Górach Sowich.
Góra Parkowa koło Bielawy była ulubionym punktem widokowym bielawian.
 Z biegiem lat drzewa zasłoniły krajobraz, dlatego trzeba było pomyśleć o budowie
 wieży widokowej. Problem pojawił się już w 1910 r., ale dopiero w 1925 r. przystąpiono 
do budowy metalowej wieży widokowej, wysokiej na 9 m i złożonej z dwóch platform. 
Uroczystego otwarcia obiektu dokonano 20 VI 1925 r. Tego samego dnia nadano jej nazwę 
Wieży Wolfganga (Wolfgangturm). Podziękowano w ten sposób wieloletniemu i zasłużonemu
 przewodniczącemu stowarzyszenia, fabrykantowi dr. Wolfgangowi Dierigowi, 
który wsparł budowę z własnych środków. 
Wieża na Górze Parkowej stała się symbolem bielawskiego towarzystwa,
 celem spacerów mieszkańców Bielawy. Stanowiła jednakowo dowód uznania
 dla zasłużonego działacza turystycznego.
Na koniec można jeszcze wspomnieć o tablicy pamiątkowej poświęconej długoletniemu
 (od 1912 r. do 1944 r.) przewodniczącemu Federacji Towarzystw Górskich przy Sowie,
 lekarzowi Wilhelmowi Kordhanke. Umieszczono ją około 1932 r. na skałce Strzyżna
 na Wielkiej Sowie. Jest to jedyny znany przypadek na tym terenie, by w ten sposób 
upamiętniono żyjącą jeszcze osobę. Poprzez ufundowanie tej tablicy wyrażono wdzięczność
 za jego dwudziestoletnie ofiarne pełnienie funkcji przewodniczącego (1932).
Tych kilka pomników i tablic pamiątkowych, zachowanych w niewielkim stopniu,
 upamiętniało najbardziej oddanych miłośników Gór Sowich. 
Powinniśmy o nich pamiętać, ponieważ stojąc na czele Towarzystw Sowiogórskich 
doprowadzili przed drugą wojną światową do zagospodarowania turystycznego
 obszarów górskich w stopniu, którego ślady i pozostałości do dzisiaj budzą podziw i uznanie.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1 Napis z tablicy: „Dem Andenken des treuen Freundes unserer Berge Karl Wiesen"
 [Na pamiątkę oddanemu miłośnikowi naszych gór, Karlowi Wiesenowi].
2  O osobie Richarda Tamma poświęcony był oddzielny rozdział w pierwszym 
numerze Zeszytu Historyczno-Krajoznawczego.

Napisane na podstawie:
1. Burchard R.: 50 Jahre im Dienste unserer Berge. Zur Goldenen Jubelfeier 
Eulengebirgsverein Langenbielau 1883-1933, Langenbielau 1933.
2. Przerwa T.: Trzy sudeckie organizacje górskie (1882-1945): Verband der 
Gebirgsvereine an der Eule - Federacja Towarzystw Górskich przy Sowie, 
Waldenburger Gebirgsverband - Wałbrzyska Federacja Górska, 
Zobtengebirgsverein - Towarzystwo Ślężańskie,
 praca doktorska (maszynopis), Wrocław 2001.

Ikonografia historyczna: zbiory Tomasza Śnieżka.